Erkaklar uchun vitaminlar: sink, D, magniy va testosteron afsonalari

Erkaklarga mo’ljallangan qo’shimchalar bozori ikki va’daga qurilgan: «testosteronni oshiradi» va «prostatani himoya qiladi». Ikkalasi uchun ham ilmiy asos ancha kamtar. Haqiqatan foydali bo’lishi mumkin bo’lgan narsa oddiyroq: sink, vitamin D va magniy yetishmasa — ularni to’ldirish. Aynan yetishmasa. Ortiqchasi testosteronni oshirmaydi, ba’zan esa zarar qiladi. Quyida nimaga dalil bor, nimaga yo’qligini birma-bir ko’rib o’tamiz.
Testosteron: avval tahlil, keyin qaror
Charchoq, kayfiyat pastligi, jinsiy istak kamayishi — ko’p erkak buni darhol «testosteron tushib ketgan» deb tushunadi va dorixonadan «bustyor» oladi. Lekin bu belgilarning sababi ko’p: uyqu yetishmasligi, ortiqcha vazn, stress, qandli diabet, depressiya, ba’zi dorilar.
Endokrinologlar jamiyatining (Endocrine Society) 2018 yilgi qo’llanmasiga ko’ra, testosteron tanqisligi tashxisi faqat belgilar bo’lsa va qondagi testosteron aniq va barqaror past bo’lsa qo’yiladi. Tahlil ertalab, och qoringa topshiriladi va tasdiqlash uchun qaytariladi. Bitta kechqurungi tahlil yoki internetdagi test-so’rovnoma tashxis emas.
Testosteronga eng kuchli ta’sir qiladigan narsalar esa bepul. 2011 yilda JAMA’da chop etilgan kichik tadqiqotda 10 nafar sog’lom yigit bir hafta kechasi 5 soatdan uxlaganda kunduzgi testosteron 10–15% ga tushgan — mualliflar fikricha, bu taxminan 10–15 yillik qarishga teng. Ortiqcha vazn ham testosteronni pasaytiradi. Kechasi soat 2 gacha telefonga qarab, ertalab 7 da ishga ketadigan erkak uchun birinchi «qo’shimcha» — uyqu.
Bel atrofidagi yog’ testosteronni pasaytiruvchi omillardan biri, shuning uchun ortiqcha vazni bor erkakda ozish ko’pincha gormon darajasini ham yaxshilaydi. Muntazam kuch mashqlari, spirtli ichimlikni kamaytirish va qandli diabetni nazorat qilish ham shu ro’yxatda. Bularning hech biri dorixona javonida sotilmaydi, lekin samarasi kapsulalarnikidan ishonchliroq.
«Testosteron bustyorlari» ichida nima bor
2020 yilda AQShda o’tkazilgan tahlilda Google qidiruvida birinchi chiqqan 50 ta «testosteron bustyori» tarkibi o’rganildi. Ularning 90% i testosteronni oshirishni va’da qilgan. Ilmiy adabiyotda esa ingredientlarning atigi 24,8% i bo’yicha testosteronni oshirgani haqida qandaydir ma’lumot topilgan, 10,1% i bo’yicha — aksincha, pasaytirishi mumkinligi haqida, 61,5% i bo’yicha esa umuman ma’lumot yo’q edi.
Yana bir qiziq tafsilot: mahsulotlarda sink o’rtacha kunlik me’yorning 272% i, B6 vitamini 800% dan ortig’i, B12 esa 1291% i miqdorida bo’lgan. 13 ta mahsulot sink, B3 yoki magniy bo’yicha yuqori xavfsiz chegaradan oshib ketgan. Ya’ni ko’p hollarda siz qimmat narxda yuqori dozali oddiy vitaminlar va tadqiq qilinmagan o’simlik ekstraktlari aralashmasini sotib olasiz.
Agar testosteron haqiqatan past bo’lsa, bu urolog yoki endokrinolog davolaydigan holat: sababi aniqlanadi, kerak bo’lsa gormon terapiyasi muhokama qilinadi. O’zingizcha qo’shimcha bilan «davolash» vaqtni yo’qotish bo’lishi mumkin.
Sink: tanqislik bo’lsa — muhim, bo’lmasa — befoyda
Sink sperma hosil bo’lishi, immunitet va yara bitishi uchun zarur. Testosteron bilan aloqasi ham haqiqiy, lekin bir shart bilan. 1996 yilgi tadqiqotda (A. Prasad va hamkasblari) yosh erkaklar ratsionida sink 20 hafta cheklanganda testosteron sezilarli tushgan, sinki chegaraviy past bo’lgan keksa erkaklarga sink berilganda esa oshgan. Tadqiqot juda kichik bo’lgan, va bu natija sink yetishmaydigan odamlarga tegishli. Sink yetarli bo’lgan erkakda qo’shimcha testosteronni oshirishi isbotlanmagan.
Erkaklar uchun kunlik me’yor 11 mg, kattalar uchun yuqori xavfsiz chegara 40 mg. Uzoq vaqt yuqori dozada sink ichish organizmda mis tanqisligini keltirib chiqarishi mumkin — bu kamqonlik va nerv muammolariga olib keladi. «Ko’proq ichsam, kuchliroq bo’laman» mantiqi bu yerda xavfli.
Fertillik haqida ham bir muhim tadqiqot bor. 2020 yilda JAMA’da chop etilgan FAZST tadqiqotida bepushtlik bo’yicha davolanayotgan 2370 juftlikdagi erkaklar olti oy davomida har kuni 5 mg foliy kislotasi va 30 mg sink yoki platsebo olishgan. Sperma sifati ham, tirik tug’ilish ko’rsatkichi ham farq qilmagan. Mualliflar xulosasi: bu qo’shimchalarni erkak bepushtligini davolash uchun ishlatish tavsiya etilmaydi.
Sinkni qayerdan olish mumkin? Qizil go’sht, mol jigari, dengiz mahsulotlari, dukkaklilar, yong’oq va kungaboqar urug’i. Go’shtni muntazam yeyadigan erkakda jiddiy tanqislik kam uchraydi. Vegetarianlar, ichak kasalliklari bo’lganlar va spirtli ichimlikni ko’p ichadiganlarda xavf yuqoriroq. Agar qo’shimcha ichsangiz, 10–15 mg atrofidagi doza odatda yetarli. Sink och qoringa ko’ngil aynitishi mumkin, shuning uchun uni ovqatdan keyin ichgan qulayroq. Multivitaminda ham sink borligini unutmang — ikkalasining yig’indisini hisoblang.
Vitamin D va magniy
D vitamini bo’yicha vaziyat sinkka o’xshash. Kuzatuv tadqiqotlarida D vitamini past erkaklarda testosteron ham pastroq bo’lishi ko’p qayd etilgan. Ammo randomizatsiyalangan tadqiqotlar bir-biriga zid: 2019 yilgi meta-tahlil (8 ta tadqiqot) D vitamini qo’shimchasi umumiy testosteronni oshirmaganini ko’rsatgan, 2024 yilgi boshqa bir tahlil esa kichik va noaniq o’sishni topgan. Halol xulosa: D vitamini testosteron uchun ishonchli vosita emas, lekin uning tanqisligi o’z-o’zidan suyak va mushak uchun yomon va to’ldirilishi kerak.
Kattalar uchun me’yor kuniga 600 XB (70 yoshdan keyin 800 XB), yuqori chegara — 4000 XB. Toshkentda qishda, ofisda kun bo’yi o’tiradigan erkaklarda D vitamini ko’pincha past chiqadi. Qancha ichish kerakligini tahlil asosida aniqlash yaxshi — bu haqda blogimizdagi vitamin D va Toshkent qishi haqidagi maqolada batafsil yozganmiz. Tanlov uchun vitamin D3 bo’limimiz bor.
Magniy — mushak, nerv va yurak ishi uchun kerak; erkaklar uchun me’yor kuniga 400–420 mg. Ratsionida ko’katlar, yong’oq va to’liq don kam bo’lganlarda u yetishmasligi mumkin. Magniyning testosteronga ta’siri haqidagi tadqiqotlar kichik va asosan sportchilarda o’tkazilgan, shuning uchun uni «erkaklik gormoni uchun» ichishga asos yo’q. Qo’shimchadagi magniy uchun yuqori chegara kuniga 350 mg — undan oshsa, ko’pincha ich ketishi boshlanadi. Qaysi shakli nimaga mosligi haqida alohida qo’llanmamiz bor.
Prostata: vitamin E va saw palmetto
Prostata uchun qo’shimchalar mavzusida eng muhim tadqiqot — SELECT. Unda 50–55 yoshdan katta 35 mingdan ortiq sog’lom erkak tasodifiy guruhlarga bo’lingan: biri kuniga 400 XB vitamin E, biri 200 mkg selen, biri ikkalasini, biri platsebo olgan. Prostata saratonining oldini olish kutilgan edi. Natija teskari chiqdi: 2011 yilgi yakuniy tahlilda vitamin E olgan guruhda prostata saratoni platseboga nisbatan 17% ko’proq uchragan. Selen esa hech qanday himoya bermagan.
Bu degani ovqatdagi vitamin E zararli emas. Lekin «antioksidant, demak ko’proq ichsam yaxshi» degan fikr bilan yuqori dozali vitamin E kapsulalarini yillab ichish erkaklarga tavsiya etilmaydi. Ortiqcha dozalar xavfi haqida blogimizda alohida maqola bor.
Saw palmetto (Serenoa repens, mitti palma ekstrakti) — prostata bezi kattalashganda kechasi tez-tez hojatga turish kabi belgilarga qarshi eng ko’p sotiladigan o’simlik. 2023 yilgi Cochrane sharhida 27 ta tadqiqot (4656 erkak) tahlil qilingan: saw palmetto platseboga nisbatan siydik chiqarish belgilari va hayot sifatiga deyarli ta’sir qilmagan — na 3–6 oyda, na bir yildan keyin. Dalil ishonchliligi «yuqori» deb baholangan. Xavfsizligi bo’yicha jiddiy muammo topilmagan, lekin foydasi ham yo’q.
50 yoshdan oshgan erkak siydik chiqarishda muammo sezsa, qo’shimcha emas, urolog ko’rigi kerak. Bu belgilar ortida prostata bezining oddiy kattalashishi ham, davolashni talab qiladigan boshqa holatlar ham bo’lishi mumkin, va ular uchun samaradorligi isbotlangan dorilar bor.
Unda erkak nima ichishi kerak?
Oddiy savoldan boshlang: menda aniq nima yetishmayapti va buni qayerdan bilaman? Ko’p erkak uchun eng mantiqiy yondashuv: avval ratsion va tahlil, keyin aniq kamchilikni to’ldirish. Odatiy holatda bu D vitamini (ayniqsa qishda), ba’zan magniy va, kam go’sht yeyiladigan bo’lsa, sink. Ovqatlanishi tartibsiz yoki ratsioni bir xil erkak uchun dozalari me’yor atrofida bo’lgan oddiy erkaklar multivitamini qulay «sug’urta» bo’lishi mumkin — lekin u testosteron yoki prostata uchun dori emas.
Temirga alohida to’xtalamiz. Erkaklar uchun temir me’yori kuniga atigi 8 mg — ayollarnikidan ancha kam, chunki erkaklar har oy qon yo’qotmaydi. Erkak organizmida ortiqcha temir chiqarib yuborilmaydi, to’planadi. Shuning uchun erkaklar multivitaminlarining ko’pchiligida temir yo’q yoki kam bo’ladi, va bu to’g’ri. Kamqonlik tahlilda tasdiqlanmagan bo’lsa, erkak temirli qo’shimcha ichmasligi kerak; agar tahlilda temir tanqisligi chiqsa, sababini (masalan, oshqozon-ichakdan yashirin qon ketishi) shifokor albatta qidiradi.
Qo’shimcha tanlashdan oldin topshirish foydali bo’lgan tahlillar: 25(OH)D (D vitamini), umumiy qon tahlili, glyukoza yoki glikirlangan gemoglobin, belgilar bo’lsa — ertalabki testosteron. 50 yoshdan keyin PSA tahlili kerakmi yoki yo’qmi, urolog bilan muhokama qiling: bu qaror har bir erkak uchun alohida qabul qilinadi.
Ehtiyot bo’lish kerak bo’lgan holatlar: varfarin yoki boshqa qon suyultiruvchi dori ichayotganlar vitamin E va ko’plab o’simlik ekstraktlarini shifokorsiz qo’shmasligi kerak; antibiotiklar (tetratsiklinlar, xinolonlar) sink va magniy bilan bir vaqtda ichilsa, yomon so’riladi — ular orasida bir necha soat oraliq qoldiring. Buyrak kasalligi bo’lsa, magniy faqat shifokor ruxsati bilan.
Va nihoyat, erkaklar salomatligi haqida gapirganda testosteron va prostatadan ko’ra muhimroq mavzu bor — yurak. Erkaklarda yurak-qon tomir kasalliklari ayollarga qaraganda ertaroq boshlanadi, qon bosimi va xolesterin esa ko’pincha yillar davomida hech qanday belgisiz o’tadi. 40 yoshdan keyin ularni muntazam tekshirib turish har qanday qo’shimchadan foydaliroq. Omega-3, koenzim Q10 va magniy yurak uchun nima qilishi haqida alohida maqolamiz bor.
Qisqacha
- «Testosteron bustyorlari»ning aksariyati va’dasini isbotlay olmaydi; past testosteron — ertalabki takroriy tahlil bilan aniqlanadigan tibbiy tashxis.
- Sink va D vitamini faqat tanqislik bo’lsa foyda beradi; sink uchun chegara — kuniga 40 mg.
- Yuqori dozali vitamin E (400 XB) SELECT tadqiqotida prostata saratoni xavfini 17% ga oshirgan.
- Saw palmetto prostata belgilarini yaxshilamaydi — buni yuqori sifatli dalillar ko’rsatgan.
- Uyqu, vazn va harakat testosteronga har qanday kapsuladan kuchliroq ta’sir qiladi.
Eslatma. Maqola ma’lumot uchun yozilgan va shifokor maslahatining o’rnini bosmaydi. Biologik faol qo’shimchalar dori vositasi emas. Homilador yoki emizikli bo’lsangiz, surunkali kasallik yoki doimiy dori ichayotgan bo’lsangiz, qo’shimcha boshlashdan oldin shifokor bilan maslahatlashing.
Manbalar
- NIH ODS — Zinc: Fact Sheet for Health Professionals
- Bhasin S. va boshq. (2018) Endocrine Society — Testosterone Therapy in Men With Hypogonadism
- Clemesha C.G. va boshq. (2020) — 'Testosterone Boosting' supplements composition and claims
- Prasad A.S. va boshq. (1996) — Zinc status and serum testosterone levels of healthy adults
- Andrologia (2019) — Vitamin D supplementation and testosterone: meta-analysis of RCTs
- Klein E.A. va boshq. (2011) JAMA — Vitamin E and the risk of prostate cancer (SELECT)
- Franco J.V. va boshq. (2023) Cochrane — Serenoa repens for lower urinary tract symptoms
- Schisterman E.F. va boshq. (2020) JAMA — Folic acid and zinc supplementation in men (FAZST)
- Leproult R., Van Cauter E. (2011) JAMA — Sleep restriction and testosterone in young men



