B12 tanqisligi: kimlar xavf ostida, qanday bilinadi va qaysi shakli kerak

Vitamin B12 tanqisligi ko’pincha ovqatda go’sht kamligidan emas, balki uning so’rilmasligidan kelib chiqadi. Shuning uchun palov va kabobni yaxshi ko’radigan odamda ham bo’lishi mumkin. Asosiy xavf guruhlari: 50–60 yoshdan oshganlar, uzoq vaqt metformin yoki oshqozon kislotasini kamaytiruvchi dori (omeprazol va shunga o’xshashlar) ichayotganlar, vegetarian va veganlar. Tanqislik sekin rivojlanadi, belgilar esa charchoq va qo’l-oyoq uvishishi kabi oddiy narsaga o’xshab ketadi. Quyida kimga tahlil kerak, qaysi raqamga qarash va qanday to’ldirish haqida.
B12 tanada nima qiladi va qancha kerak
B12 (kobalamin) qizil qon hujayralari hosil bo’lishi, DNK sintezi va asab tolalarining himoya qavati uchun kerak. U yetishmasa, ikkita narsa buziladi: qon (kamqonlik paydo bo’ladi) va asab tizimi. Ikkinchisi xavfliroq, chunki uzoq davom etgan asab shikastlanishi davolangandan keyin ham to’liq tiklanmasligi mumkin.
Kattalarga kuniga 2,4 mikrogramm kerak, homiladorlikda 2,6 mkg, emizish davrida 2,8 mkg. Bu juda kam miqdor: bir bo’lak mol jigari yoki bir porsiya baliq buni bir necha baravar qoplaydi. B12 faqat hayvon mahsulotlarida tabiiy holda bo’ladi: go’sht, jigar, baliq, tuxum, sut va qatiq. O’simliklarda deyarli yo’q.
Muammo so’rilishda. Ovqatdagi B12 oqsilga bog’langan holda bo’ladi, uni ajratish uchun oshqozon kislotasi kerak. Keyin u oshqozon ishlab chiqaradigan maxsus oqsil, «ichki omil» bilan birikib, ingichka ichakning oxirgi qismida so’riladi. Shu zanjirning istalgan bo’g’ini buzilsa, ovqatda B12 qancha bo’lmasin, tanaga yetib bormaydi.
Ovqatda qancha B12 bor
Tasavvur qilish uchun bir nechta misol (taxminan 85 grammlik pishirilgan porsiya uchun, AQSh oziq-ovqat jadvallari bo’yicha):
| Mahsulot | B12, mkg |
|---|---|
| Mol jigari, qovurilgan | 70,7 |
| Losos balig’i | 2,6 |
| Mol go’shti qiymasi | 2,4 |
| Sut, 1 stakan (240 ml) | 1,3 |
| Tuxum, 1 dona | 0,5 |
| Kurka yoki tovuq go’shti | 0,3 |
Ko’rinib turibdiki, go’sht va sutni muntazam yeydigan sog’lom odam 2,4 mkg ni bemalol oladi. Tovuq go’shti esa kutilganidan ancha kambag’al manba. Lekin yuqorida aytganimizdek, keksalar va dori ichayotganlarda ovqatdagi B12 ning hammasi ham so’rilmaydi, shuning uchun bu jadval ularga to’liq kafolat bermaydi.
Kimlar xavf ostida
50 yoshdan oshganlar
Yosh o’tishi bilan oshqozon shilliq qavati yupqalashadi va kislota kamayadi (atrofik gastrit). Linus Pauling instituti ma’lumotiga ko’ra, bu 60 yoshdan oshganlarning 10–30 foizida uchraydi. NHS hisobiga ko’ra, Buyuk Britaniyada 65–74 yoshdagilarning taxminan 20 tadan bittasida, 75 yoshdan oshganlarning 10 tadan bittasida B12 tanqisligi bor. Shuning uchun AQSh Oziq-ovqat va ovqatlanish kengashi 50 yoshdan oshganlarga B12 ning asosiy qismini boyitilgan mahsulot yoki qo’shimchadan olishni maslahat beradi: undagi B12 oqsilga bog’lanmagan, kislotasiz ham so’riladi.
Metformin ichadiganlar
Qandli diabet bilan yashayotganlar ko’p, metformin esa eng ko’p yoziladigan dori. Buyuk Britaniyaning dori nazorati idorasi (MHRA) 2022 yilda B12 kamayishini metforminning «tez-tez uchraydigan» nojo’ya ta’siri deb qayta tasnifladi: u 10 kishidan bittasigacha uchrashi mumkin. Xavf doza yuqori bo’lsa va dori uzoq ichilsa ortadi. Muhim jihat: metforminni o’zingizcha to’xtatmang. MHRA ham dori davom etishi, B12 esa alohida to’ldirilishi mumkinligini yozadi. Shunchaki shifokoringizdan B12 tahlilini davriy ravishda tekshirishni so’rang, ayniqsa oyoqlarda uvishish paydo bo’lsa. Diabetik neyropatiya va B12 tanqisligi belgilari bir-biriga juda o’xshaydi.
Oshqozon dorilarini uzoq ichadiganlar
Omeprazol, pantoprazol kabi proton pompasi ingibitorlari kislotani kamaytiradi va ovqatdagi B12 ajralishini qiyinlashtiradi. Tanqislik odatda 2–3 yil uzluksiz ichgandan keyin rivojlanadi. Qiziqarli tomoni: ular qo’shimchadagi erkin B12 so’rilishiga deyarli xalaqit bermaydi. Tutqanoqqa qarshi ayrim dorilar va podagra uchun kolxitsin ham xavf omili hisoblanadi.
Vegetarian va veganlar
Bu yerda muammo so’rilishda emas, ovqatda. 2013 yildagi sharhda B12 tanqisligi vegetarian homilador ayollarning 62 foizida, bolalarning 25 foizidan 86 foizgacha qismida, keksalarning 11–90 foizida topilgan. Veganlarda va tug’ilgandan beri vegetarian bo’lganlarda bu ko’rsatkich yuqoriroq. Veganlarga B12 qo’shimchasi yoki boyitilgan mahsulot shart. Bu mavzuni vegetarianlar uchun vitaminlar haqidagi maqolada batafsil ochamiz.
Boshqa holatlar
Pernitsioz anemiya (immunitet ichki omil ishlab chiqaradigan hujayralarga hujum qiladi) Buyuk Britaniyada B12 tanqisligining eng keng tarqalgan sababi. Oshqozon yoki ichak operatsiyasi, jumladan ozish uchun qilingan operatsiyalar, Kron kasalligi ham xavfni oshiradi. Emizikli ona tanqislikda bo’lsa, faqat ko’krak suti emayotgan chaqaloqda ham B12 kamayishi mumkin.
Yoshlar uchun alohida ogohlantirish: azot oksidi («kulgi gazi», sharlardan hidlanadigan) B12 ni tanada faolsizlantiradi. Uni muntazam hidlaydiganlarda og’ir nevrologik buzilishlar, yurish qiyinlashishi holatlari tasvirlangan. Farzandingiz o’smir bo’lsa, bu haqida gaplashib qo’yishga arziydi.
Belgilari: nimaga e’tibor berish kerak
NHS sanab o’tadigan asosiy belgilar:
- kuchli charchoq va holsizlik;
- qo’l-oyoqlarda uvishish, «chumoli yurgandek» sezgi;
- tilning qizarishi va og’riqi, og’izda yaralar;
- mushak kuchsizligi, yurganda muvozanat buzilishi;
- ko’rish muammolari;
- xotira pasayishi, tushkunlik, xavotir, og’ir hollarda chalkashlik.
Asab belgilari kamqonliksiz ham paydo bo’lishi mumkin. Linus Pauling instituti ma’lumotiga ko’ra, taxminan to’rtdan bir holatda yagona belgi aynan nevrologik bo’ladi. Ya’ni umumiy qon tahlili «normal» chiqqani B12 yetarli degani emas.
Davolanmagan tanqislik nimaga olib keladi? NHS bir nechta asoratlarni sanaydi: asab tizimi shikastlanishi (ba’zan qaytmas), og’ir kamqonlik fonida yurak muammolari, vaqtinchalik bepushtlik, homiladorlikda asoratlar va bolada tug’ma nuqsonlar. Shuning uchun homiladorlikni rejalashtirayotgan vegetarian ayollar yoki oshqozon operatsiyasini o’tkazganlar B12 ni oldindan tekshirib olishlari kerak.
Yana bir nozik joy: foliy kislotasi. U katta dozada ichilsa, B12 tanqisligidagi kamqonlikni «yashirib» qo’yadi, asab shikastlanishi esa davom etaveradi. Shuning uchun kattalarga qo’shimcha va boyitilgan mahsulotlardan foliy kislotasini kuniga 1000 mkg dan oshirmaslik tavsiya qilinadi.
Qanday tekshiriladi
Birinchi qadam qondagi umumiy B12. Buyuk Britaniyaning 2024 yilgi NICE qo’llanmasi taxminan shunday chegaralarni beradi:
| Ko’rsatkich | Tanqislik tasdiqlangan | Noaniq zona |
|---|---|---|
| Umumiy B12 | 180 ng/L (133 pmol/L) dan past | 180–350 ng/L |
| Faol B12 (golotranskobalamin) | 25 pmol/L dan past | 25–70 pmol/L |
Har bir laboratoriyaning o’z chegaralari bo’lishi mumkin, shuning uchun natijani o’sha laboratoriyaning me’yori bilan solishtiring. Noaniq zonaga tushsangiz va belgilar bo’lsa, shifokor faol B12 yoki metilmalon kislotasi tahlilini so’rashi mumkin. Agar hozir B12 qo’shimchasi ichayotgan bo’lsangiz, tahlildan oldin aytib qo’ying, chunki natijani «chiroyli» qilib ko’rsatadi.
Shakllari va dozasi: tabletka ukoldan qolishmaydimi?
Ko’pchilik B12 faqat ukol bilan to’ldiriladi deb o’ylaydi. Aslida katta dozada ichilganda ichki omilsiz, oddiy diffuziya yo’li bilan ham dozaning taxminan 1–2 foizi so’riladi. Kuniga 1000 mkg ichilsa, bu taxminan 10 mkg degani, ya’ni ehtiyojdan ko’p. 2018 yilgi Cochrane sharhi (3 ta tadqiqot, 153 bemor) kuniga 1000–2000 mkg og’iz orqali B12 qondagi darajani tiklashda mushak ichiga ukoldan qolishmasligini ko’rsatgan, lekin dalil sifati past deb baholangan.
Amalda: og’ir tanqislik, ayniqsa asab belgilari bilan, yoki pernitsioz anemiyada odatda ukol bilan boshlanadi. Bu qarorni shifokor qiladi. Ovqat bilan bog’liq yoki yengil tanqislikda, hamda profilaktika uchun tabletka yoki til ostiga qo’yiladigan shakl yetarli bo’lishi mumkin. Linus Pauling instituti 50 yoshdan oshganlarga kuniga 100–400 mkg qo’shimcha B12 ni taklif qiladi.
Shakllar haqida:
- Sianokobalamin eng ko’p o’rganilgan, barqaror va arzon shakl. Tanada faol shakllarga oson aylanadi.
- Metilkobalamin va adenozilkobalamin tanadagi faol shakllar. Ularning oddiy odam uchun sianokobalamindan ustunligi tadqiqotlarda isbotlanmagan, reklamada esa ko’pincha bo’rttiriladi.
- Gidroksokobalamin asosan ukol shaklida, Yevropada keng qo’llanadi.
Buyrak faoliyati pasaygan odamlarda katta dozali sianokobalamin haqida ayrim xavotirlar bildirilgan, ular uchun metil- yoki gidroksokobalamin muqobil sifatida taklif qilinadi. Bu holatda shakl va dozani nefrolog bilan kelishing.
Yorliqni o’qiganda birliklarga e’tibor bering: B12 mikrogrammda yoziladi (mcg yoki µg), 1000 mkg esa 1 mg ga teng. Do’kon javonida 500, 1000, hatto 5000 mkg lik mahsulotlar bor. Profilaktika uchun eng katta dozani olish shart emas, davolash dozasini esa tahlil natijasiga qarab shifokor belgilaydi.
Qabul qilish bo’yicha amaliy maslahatlar. B12 suvda eriydigan vitamin, uni kunning istalgan vaqtida ichish mumkin; NHS tabletkalarni ovqatlar orasida ichishni tavsiya qiladi. Agar boshqa vitaminlar bilan birga ichsangiz, katta muammo yo’q. Natijani baholash uchun shoshilmang: qondagi daraja odatda bir necha hafta ichida ko’tariladi, asab belgilari esa sekinroq, oylar davomida yaxshilanadi, ba’zan esa to’liq qaytmaydi. Shuning uchun davolash boshlangandan keyin 2–3 oyda tahlilni takrorlash va shifokorga ko’rinish mantiqli. Tanqislik sababi saqlanib qolsa (masalan, pernitsioz anemiya yoki metformin), B12 ni uzoq muddat, ba’zan umrbod ichishga to’g’ri keladi.
B12 uchun yuqori chegara (UL) belgilanmagan, chunki u juda kam toksik: ortiqchasi siydik bilan chiqib ketadi. Bu «qancha ko’p bo’lsa, shuncha yaxshi» degani emas, shunchaki xavfsizlik zaxirasi katta. B12 alohida ham, B guruhi kompleksi tarkibida ham bo’ladi; tanlovni B kompleks vitaminlari bo’limida ko’rishingiz mumkin. Keksa ota-onangiz uchun boshqa muhim vitaminlar haqida 60 yoshdan keyingi vitaminlar maqolasida yozganmiz.
Asosiysi
- B12 tanqisligi go’sht yeydigan odamda ham bo’ladi: sabab ko’pincha so’rilish buzilishi.
- Xavf guruhi: 50+ yosh, metformin va oshqozon kislotasini kamaytiruvchi dorilarni uzoq ichish, vegetarianlik, oshqozon-ichak operatsiyalari.
- Uvishish, charchoq, til og’rig’i, xotira pasayishi bo’lsa, B12 tahlilini topshiring. Normal qon tahlili tanqislikni inkor etmaydi.
- Kuniga 1000–2000 mkg og’iz orqali B12 ko’p hollarda ukoldan qolishmaydi, lekin og’ir va nevrologik holatlarda davoni shifokor tanlaydi.
- Metforminni o’zingizcha to’xtatmang. B12 ni u bilan birga to’ldirsa bo’ladi.
Eslatma. Maqola ma’lumot uchun yozilgan va shifokor maslahatining o’rnini bosmaydi. Biologik faol qo’shimchalar dori vositasi emas. Homilador yoki emizikli bo’lsangiz, surunkali kasallik yoki doimiy dori ichayotgan bo’lsangiz, qo’shimcha boshlashdan oldin shifokor bilan maslahatlashing.
Manbalar
- NIH ODS — Vitamin B12 Fact Sheet for Health Professionals
- Linus Pauling Institute — Vitamin B12
- NHS — Vitamin B12 or folate deficiency anaemia
- NICE NG239 (2024) — Vitamin B12 deficiency in over 16s: diagnosis and management
- MHRA Drug Safety Update (2022) — Metformin and reduced vitamin B12 levels
- Wang va boshq., 2018 — Cochrane: B12 tanqisligida og'iz orqali va mushak ichiga B12
- Pawlak va boshq., 2013 — Vegetarianlar orasida B12 tanqisligi qanchalik keng tarqalgan (Nutrition Reviews)



