500 000 so'mdan bepul yetkazib berish 14:30 gacha buyurtma — ertaga eshigingizda 6 ta filialdan bepul olib ketish 100% original Amerika vitaminlari 500 000 so'mdan bepul yetkazib berish 14:30 gacha buyurtma — ertaga eshigingizda 6 ta filialdan bepul olib ketish 100% original Amerika vitaminlari

Vitamin D qishda: Toshkentda quyosh yetadimi va qancha ichish kerak

Vitamin D qishda: Toshkentda quyosh yetadimi va qancha ichish kerak

Qisqa javob: noyabrdan fevralgacha Toshkentda quyoshdan yetarli vitamin D olishning iloji deyarli yo’q, hatto osmon ochiq bo’lsa ham. Kattalar uchun rasmiy tavsiyalar kuniga 400–800 XB (10–20 mkg) atrofida, xavfsiz yuqori chegara esa 4000 XB (100 mkg). Quyida bu raqamlar qayerdan kelgani, kimga ko’proq kerakligi, qachon tahlil topshirish mantiqli ekani va K2 haqidagi gaplarning qanchasi to’g’ri ekanini tushuntiramiz.

Yiliga 300 kun quyosh — unda nega yetishmaydi?

O’zbekistonni quyoshli o’lka deymiz va bu to’g’ri. Lekin teri vitamin D ni oddiy yorug’likdan emas, quyosh nurining UVB deb ataladigan qismidan hosil qiladi. Qishda quyosh past turadi, nur atmosferadan qiya o’tadi va UVB ning katta qismi yo’lda yutilib ketadi. Natijada kun yorug’, hatto iliq bo’lsa ham, teri deyarli hech narsa ishlab chiqarmaydi.

Bu haqda eng ko’p iqtibos qilinadigan ish 1988 yilda Bostonda o’tkazilgan. Tadqiqotchilar (Webb, Kline, Holick) bulutsiz kunlarda ham noyabrdan fevralgacha teri namunalarida vitamin D ning oldingi shakli umuman hosil bo’lmaganini ko’rsatgan. Boston 42-parallelda joylashgan, Toshkent esa taxminan 41-parallelda — ya’ni deyarli bir xil kenglik. Xuddi shu tadqiqotda janubroqda, 34-parallelda qishda ham sintez davom etgan. Toshkent uchun alohida o’lchov ma’lumotini topa olmadik, ammo kenglik bo’yicha qishki «vitamin D tanaffusi» bizda ham kamida 3–4 oy davom etishini kutish mantiqli.

Bunga turmush tarzini qo’shing. Qishda qalin kiyinamiz, ko’p vaqtni ofisda yoki uyda o’tkazamiz. Deraza oynasi UVB ni o’tkazmaydi, shuning uchun oftob tushib turgan stol yonida o’tirish ham yordam bermaydi. Bolani bog’chaga olib borib, mashinada ishga ketib, kechqurun qorong’ida qaytadigan odam qish bo’yi terisiga deyarli UVB tegizmaydi.

Mintaqadagi raqamlar ham shuni tasdiqlaydi. 2008 yilda Samarqandda 474 nafar go’dak tekshirilganda, 78,7 foizida vitamin D darajasi tanqislik chegarasidan (30 nmol/l) past chiqqan. Bu ko’proq qishloq joylarida, qo’shimcha berilmagan va kam ochiq havoda bo’lgan bolalarda kuzatilgan. 2026 yilda Markaziy Osiyo mutaxassislari (shu jumladan O’zbekiston vakillari) chiqargan kelishuv hujjatida ham vitamin D tanqisligi mintaqaning ko’p mamlakatlarida keng tarqalgan muammo deb baholangan.

Vitamin D nimaga kerak va nimaga qodir emas

Vitamin D ning isbotlangan asosiy vazifasi — ichakdan kalsiy va fosfor so’rilishini ta’minlash. Usiz suyak to’g’ri shakllanmaydi: bolalarda raxit, kattalarda suyak yumshashi (osteomalyatsiya) rivojlanishi mumkin. Bu borada dalillar kuchli va hech kim bahslashmaydi.

Internetda esa vitamin D ga deyarli hamma kasallikka qarshi kuch nisbat beriladi. Bu yerda halol bo’lish kerak. AQShda 25 mingdan ortiq kattalar ishtirok etgan VITAL tadqiqotida (natijalar 2018–2022 yillarda chiqqan) odamlar besh yildan ortiq kuniga 2000 XB vitamin D3 yoki platsebo ichgan. Natija: saraton kasalligi, yurak-qon tomir hodisalari va suyak sinishlari soni kamaymagan. Ikki ijobiy signal bor edi — saratondan o’lim biroz kamroq bo’lgan va autoimmun kasalliklar taxminan 22 foizga kamroq qayd etilgan. Ammo bu ishtirokchilarning aksariyatida boshidan tanqislik bo’lmagan.

Demak, xulosa oddiy: vitamin D tanqisligini to’ldirish foydali, lekin darajasi yetarli odamga katta doza qo’shimcha «himoya» bermaydi. Immunitet va shamollash bo’yicha dalillar haqida alohida maqolamiz bor: shamollash mavsumida nimasi isbotlangan, nimasi afsona.

Qancha ichish kerak?

Avval birliklar haqida, chunki qutidagi yozuv ko’pincha chalg’itadi. Vitamin D mikrogramm (mkg) yoki xalqaro birlik (XB, inglizcha IU) bilan yoziladi: 1 mkg = 40 XB. Demak, 10 mkg — 400 XB, 25 mkg — 1000 XB, 50 mkg — 2000 XB.

AQSh Milliy sog’liqni saqlash institutlari (NIH) ma’lumotiga ko’ra, kunlik tavsiya va xavfsiz yuqori chegara (UL — uzoq vaqt ichilganda zarar ko’rsatmaydigan maksimal miqdor) quyidagicha:

Yosh Kunlik tavsiya Yuqori chegara (UL)
1–3 yosh 600 XB (15 mkg) 2500 XB (62,5 mkg)
4–8 yosh 600 XB (15 mkg) 3000 XB (75 mkg)
9–70 yosh 600 XB (15 mkg) 4000 XB (100 mkg)
70 yoshdan katta 800 XB (20 mkg) 4000 XB (100 mkg)
Homilador va emizikli 600 XB (15 mkg) 4000 XB (100 mkg)

Yevropa oziq-ovqat xavfsizligi agentligi (EFSA) 2023 yilda kattalar va 11–17 yoshli o’smirlar uchun xuddi shu 100 mkg chegarani tasdiqlagan, 1–10 yoshli bolalar uchun esa ehtiyotkorroq — 50 mkg (2000 XB). Bolalar dozasi haqida alohida maqolada batafsil yozamiz.

Britaniya sog’liqni saqlash xizmati (NHS) yanada sodda maslahat beradi: kuz va qish oylarida hamma, jumladan homilador va emizikli ayollar ham, kuniga 10 mkg (400 XB) qabul qilishni o’ylab ko’rsin. Shunday qilib, sog’lom kattalar uchun qishki «profilaktik» doza 400–1000 XB oralig’ida bo’lishi odatiy va xavfsiz. Bundan katta dozalarni tahlil natijasiga qarab shifokor belgilagani ma’qul.

Kimga ko’proq e’tibor kerak

Endokrinologlar jamiyati (Endocrine Society) 2024 yilgi yo’riqnomasida qo’shimcha vitamin D ni tahlilsiz ham tavsiya etiladigan guruhlarni sanab o’tgan: 1–18 yoshli bolalar va o’smirlar, 75 yoshdan kattalar, homilador ayollar va qandli diabet xavfi yuqori bo’lgan prediabet bilan yashovchilar. Shu bilan birga, 19–74 yoshli sog’lom kattalarga kunlik me’yordan oshiq dozani tavsiya etmagan, chunki bunday dozalarning qo’shimcha foydasi isbotlanmagan.

Amalda tanqislik xavfi yuqori bo’lganlar ham ma’lum: ko’p vaqtini yopiq joyda o’tkazadiganlar, terini to’liq yopib yuradiganlar, ortiqcha vaznli odamlar (vitamin D yog’ to’qimasida «qolib ketadi»), keksalar (yoshi bilan teri kamroq ishlab chiqaradi) va emizikli go’daklar.

Qanday ichgan ma’qul

Uchta amaliy maslahat. Birinchisi — D3 (xolekalsiferol) shaklini tanlang. 2012 yildagi meta-tahlilda D3 qondagi vitamin D darajasini D2 ga qaraganda samaraliroq oshirgani ko’rsatilgan. Ikkinchisi — ovqat bilan iching. Vitamin D yog’da eriydi: 2015 yildagi tajribada uni yog’li nonushta bilan ichganlarda qondagi cho’qqi daraja yog’siz ovqat bilan ichganlarga qaraganda o’rtacha 32 foiz yuqori chiqqan. Bizda bu juda oson — tushlikdagi osh yoki tuxumli nonushta bilan ichsangiz bo’ldi. Uchinchisi — har kuni oz-ozdan. Endokrinologlar jamiyati 50 yoshdan oshganlar uchun vaqti-vaqti bilan katta «zarba» doza emas, kunlik qabulni afzal ko’radi.

Vitamin D3 ning turli dozalari va shakllarini vitamin D3 bo’limimizda ko’rishingiz mumkin. Tanlashdan oldin qutidagi mkg va XB ni solishtirishni unutmang.

Tahlil topshirish kerakmi?

Qondagi vitamin D darajasi 25(OH)D tahlili bilan aniqlanadi. NIH ma’lumotiga ko’ra, 30 nmol/l (12 ng/ml) dan pasti — tanqislik, 50 nmol/l (20 ng/ml) va undan yuqorisi — ko’pchilik uchun suyak sog’lig’iga yetarli. 125 nmol/l (50 ng/ml) dan yuqori darajalar esa nojo’ya ta’sirlar bilan bog’liq bo’lishi mumkin, ayniqsa 150 nmol/l dan oshganda. Laboratoriyalar natijani turli birlikda berishini hisobga oling: ng/ml ni 2,5 ga ko’paytirsangiz, taxminan nmol/l chiqadi.

Qiziq tomoni, Endokrinologlar jamiyati sog’lom odamlarga muntazam tahlil topshirishni tavsiya etmaydi — buning foydasini ko’rsatgan klinik tadqiqot yo’q. Boshqacha aytganda, oddiy profilaktik doza (400–1000 XB) ichish uchun tahlil shart emas. Lekin quyidagi hollarda tahlil va shifokor maslahati o’rinli: suyak og’rig’i yoki mushak kuchsizligi, tez-tez suyak sinishi, osteoporoz, ichakda so’rilish buzilishi (masalan, seliakiya, Kron kasalligi), buyrak yoki jigar kasalligi, semirish operatsiyasidan keyin, hamda 2000 XB dan katta dozani uzoq ichishni rejalashtirgan bo’lsangiz.

K2 bilan birga ichish kerakmi?

D3 va K2 birga sotiladigan preparatlar hozir juda ommabop. Mantiq shunday: vitamin D kalsiy so’rilishini oshiradi, vitamin K esa suyakdagi osteokalsin degan oqsilni «faollashtiradi», u kalsiyni suyakka bog’lashda ishtirok etadi. Nazariya chiroyli, ammo dalillar unchalik katta emas.

2020 yilda chop etilgan meta-tahlil 971 kishi ishtirok etgan 8 ta randomizatsiyalangan tadqiqotni birlashtirgan. K va D vitaminlari birga berilganda suyak mineral zichligi biroz oshgan va faollashmagan osteokalsin kamaygan; K2 bilan natija yaxshiroq ko’ringan. Lekin bu suyak zichligidagi o’zgarish, sinishlar kamayishi emas. «K2 kalsiyni tomirlardan suyakka yo’naltiradi va tomirlarni toza saqlaydi» degan gap esa odamlarda hali isbotlanmagan gipoteza.

Shuning uchun bizning fikrimiz: oddiy qishki doza (400–1000 XB) ichayotgan sog’lom odamga K2 majburiy emas. Agar D3 ni uzoq va yuqoriroq dozada ichsangiz yoki suyak zichligi past bo’lsa, D3+K2 kombinatsiyasi mantiqli tanlov bo’lishi mumkin. NHS ma’lumotiga ko’ra, kattalarga kuniga taxminan 1 mkg/kg vitamin K kerak (65 kg odamga — 65 mkg) va kuniga 1 mg gacha qo’shimcha zarar keltirishi ehtimoli past. Qaysi vitaminlarni birga ichish mumkinligi haqida bu maqolada batafsil yozganmiz.

Muhim: varfarin (yoki boshqa vitamin K antagonisti) ichayotgan bo’lsangiz, K2 ni o’zingizcha boshlamang. 2007 yilgi tadqiqot mualliflari kuniga 50 mkg va undan ko’p MK-7 (K2 ning eng keng tarqalgan shakli) qon suyultiruvchi davoga klinik jihatdan sezilarli ta’sir qilishi mumkinligidan ogohlantirgan. Bu INR ko’rsatkichini o’zgartiradi va dori dozasini qayta tanlashni talab qiladi.

Ko’p ichsa nima bo’ladi va kimlar ehtiyot bo’lishi kerak

Quyoshdan vitamin D zaharlanishi bo’lmaydi — teri o’zi ishlab chiqarishni to’xtatadi. Muammo faqat qo’shimchadan, odatda oylar davomida juda katta dozalar ichilganda kelib chiqadi. Ortiqcha vitamin D qonda kalsiyni oshiradi (giperkalsiemiya): ko’ngil aynishi, qusish, ishtaha yo’qolishi, kuchli chanqoq, tez-tez siyish, mushak kuchsizligi, yurak ritmi buzilishi va buyrak toshlari paydo bo’lishi mumkin. Shuning uchun «ko’proq ichsam, tezroq to’ladi» degan fikr bilan 50 000 XB li kapsulalarni haftalab o’zingizcha ichmang — bunday sxemalarni faqat shifokor, tahlil asosida va muddatini belgilab buyuradi.

Dorilar bilan o’zaro ta’sirni ham bilish kerak. Tiazid guruhidagi siydik haydovchi dorilar (masalan, gidroxlorotiazid) bilan vitamin D birga ichilganda, ayniqsa keksalarda qonda kalsiy oshib ketishi mumkin. Steroid dorilar vitamin D almashinuvini buzadi, orlistat esa uning so’rilishini kamaytiradi. Ayrim statinlar va yuqori dozali vitamin D bir xil fermentlar orqali parchalanadi. Bu dorilardan birini ichsangiz, shuningdek buyrak kasalligi, sarkoidoz yoki qalqonsimon oldi bezi kasalligi bo’lsa, vitamin D ni shifokor bilan kelishib iching.

Qisqacha

  • Toshkent kengligida noyabr–fevralda quyoshdan vitamin D deyarli hosil bo’lmaydi, deraza ortidagi quyosh esa umuman yordam bermaydi.
  • Sog’lom kattalar uchun qishki doza 400–1000 XB (10–25 mkg) — xavfsiz va yetarli; yuqori chegara kuniga 4000 XB.
  • D3 shaklini tanlang, ovqat bilan va har kuni iching; katta dozalar faqat tahlil va shifokor bilan.
  • K2 qo’shimchasi majburiy emas, foydasi hozircha asosan suyak zichligi bilan cheklangan; varfarin ichsangiz — faqat shifokor ruxsati bilan.

Eslatma. Maqola ma’lumot uchun yozilgan va shifokor maslahatining o’rnini bosmaydi. Biologik faol qo’shimchalar dori vositasi emas. Homilador yoki emizikli bo’lsangiz, surunkali kasallik yoki doimiy dori ichayotgan bo’lsangiz, qo’shimcha boshlashdan oldin shifokor bilan maslahatlashing.

Manbalar

  1. NIH ODS — Vitamin D Fact Sheet for Health Professionals
  2. Demay MB va boshq. Vitamin D for the Prevention of Disease: An Endocrine Society Clinical Practice Guideline. JCEM, 2024
  3. Webb AR, Kline L, Holick MF. Influence of season and latitude on the cutaneous synthesis of vitamin D3. JCEM, 1988
  4. NHS — Vitamin D
  5. EFSA NDA Panel. Scientific opinion on the tolerable upper intake level for vitamin D, 2023
  6. Harvard T.H. Chan School of Public Health — The Nutrition Source: Vitamin D
  7. Dawson-Hughes B va boshq. Dietary fat increases vitamin D-3 absorption. J Acad Nutr Diet, 2015
  8. Kuang X va boshq. The combination effect of vitamin K and vitamin D on human bone quality: a meta-analysis. Food Funct, 2020
  9. Schurgers LJ va boshq. Vitamin K-containing dietary supplements: comparison of synthetic vitamin K1 and natto-derived menaquinone-7. Blood, 2007
  10. Güngör D va boshq. Prevalence of vitamin D deficiency in Samarkand, Uzbekistan. J Nutr Environ Med, 2008

Boshqa maqolalar

Hammasi

Ko'p sotilganlar