Uyqu uchun qo’shimchalar: magniy, melatonin, glitsin va L-teanin

Agar uxlay olmaslik bir-ikki haftadan beri davom etayotgan bo’lsa, birinchi navbatda kechki choy, telefon va yotish vaqtini tartibga solish kerak. Qo’shimchalar esa ikkinchi qadam: melatonin uyquga ketishni o’rtacha bir necha daqiqaga tezlashtiradi, magniy, glitsin va L-teanin bo’yicha dalillar bor, lekin ular kichik va unchalik kuchli emas. Quyida har birini halol tahlil qildik: nimasi isbotlangan, qancha ichiladi va kimga mumkin emas.
Avval savol: muammo aslida nimada?
Uyqusizlik bitta kasallik emas. Biror kishi yarim soat yotib uxlay olmaydi, boshqasi kechasi soat uchda uyg’onib ketadi va qayta uxlay olmaydi, uchinchisi esa umuman kech uxlab, kech turishga o’rganib qolgan. Har bir holatga boshqacha yondashiladi, shuning uchun «uyqu uchun yaxshi vitamin» degan universal javob yo’q.
Yana bir narsa: uzoq davom etadigan uyqusizlik ba’zan boshqa muammoning belgisi bo’ladi. Xurrak otib, kechasi nafas to’xtab qolishi (uyqu apnoesi), oyoqlarda bezovtalik, qalqonsimon bez faoliyatining buzilishi, depressiya yoki xavotir, ayrim dorilarning nojo’ya ta’siri. Bunday hollarda hech qanday qo’shimcha muammoni hal qilmaydi. NHS maslahati oddiy: agar odatlarni o’zgartirish yordam bermasa, uyqu muammosi oylab davom etsa yoki kundalik hayotga xalaqit bersa, shifokorga murojaat qiling.
Qo’shimchadan oldin: uyqu gigiyenasi
Bu bo’limni o’tkazib yubormang, chunki tadqiqotlarda aynan shu narsalar eng katta natija beradi. Amerika shifokorlar kolleji (ACP) surunkali insomniyada birinchi davo sifatida tabletkani emas, kognitiv-xulq terapiyasini (CBT-I) tavsiya qiladi. Uning asosida oddiy qoidalar yotadi.
NHS tavsiyalaridan bizning sharoitga eng mos keladiganlari:
- Har kuni bir xil vaqtda turing, hatto yomon uxlagan kechadan keyin ham va dam olish kunlari ham.
- Yotishdan kamida 6 soat oldin choy, qahva va alkogolni to’xtating. Ha, ko’k choy ham, qora choy ham kofein saqlaydi. Kechki ovqatdan keyin uchinchi choynak ko’pchilikda uyqusizlikning asosiy sababi.
- Kechasi og’ir ovqat yemang. Soat o’nda yeyilgan palov yoki osh tanani dam oldirmaydi.
- Faqat uyqungiz kelganda yoting, yotoqxona qorong’i, salqin va tinch bo’lsin.
- Kunduzi harakat qiling, lekin yotishdan 4 soat oldin og’ir mashqni bas qiling.
- Yotishdan oldin televizor va telefonni chetga qo’ying, kunduzi uxlashdan saqlaning.
Ofisda kun bo’yi o’tirib, kechqurun ham ekran oldida bo’lgan odam uchun ertalabki yorug’lik va kunduzgi yurish ham ancha foyda beradi. Bu ichki soatni to’g’rilaydi. Shularni ikki-uch hafta qilib ko’rganingizdan keyin qo’shimcha haqida o’ylash mantiqli bo’ladi.
Melatonin: eng ko’p o’rganilgan, lekin eng ko’p noto’g’ri ichiladigan
Melatonin tanada qorong’i tushganda ishlab chiqariladigan gormon. U «uxla» degan buyruq emas, ko’proq «kech kirdi» degan signal. Shuning uchun u uyqu vaqtini siljitishda yaxshi ishlaydi, lekin oddiy uyqusizlikda ta’siri kamtar.
Raqamlar shunday. 2013 yilda PLoS ONE jurnalida chop etilgan meta-tahlil 19 ta platsebo-nazoratli tadqiqotni birlashtirgan: melatonin uyquga ketishni o’rtacha 7 daqiqaga tezlashtirgan va umumiy uyqu vaqtini taxminan 8 daqiqaga uzaytirgan. Mualliflarning o’zi bu ta’sirni «kamtar» deb atagan. Amerika uyqu tibbiyoti akademiyasi (AASM) 2017 yilgi qo’llanmasida surunkali insomniya uchun melatoninni davo sifatida ishlatmaslikni taklif qiladi (zaif tavsiya).
Melatonin yaxshiroq natija beradigan holatlar ham bor:
- Kechikkan uyqu fazasi, ya’ni odam soat 2–3 dan oldin uxlay olmaydi. 2018 yilgi 307 kishilik tadqiqotda istalgan yotish vaqtidan 1 soat oldin melatonin ichib, qat’iy rejimga amal qilganlar 34 daqiqa erta uxlab qolgan.
- Jet lag, ayniqsa sharqqa uchganda. Dalillar sifati o’rtacha va past bo’lsa ham natija ijobiy.
- Smenali ishda natijalar aralash: bir sharhda kunduzgi uyqu taxminan 24 daqiqaga uzaygan, lekin dalil sifati past.
Johns Hopkins uyqu mutaxassislari kattalar uchun 1–3 mg ni yotishdan taxminan 2 soat oldin ichishni maslahat beradi. Ko’p odam 10 mg lik tabletkani yotar oldidan ichadi va ertalab boshi og’ir bo’lib uyg’onadi. Ko’p ichish yaxshiroq degani emas. Agar bir-ikki hafta ichida foyda bo’lmasa, to’xtatish kerak. Bir-ikki oy davomida ichish ko’pchilik uchun xavfsiz hisoblanadi, uzoq muddatli xavfsizlik bo’yicha ma’lumot esa kam.
Ehtiyot bo’lish kerak bo’lgan holatlar: homiladorlik va emizish davri (ma’lumot yetarli emas), epilepsiya, qon suyultiruvchi dori ichish, autoimmun kasalliklar va depressiya. Keksa odamlarda melatonin uzoqroq ta’sir qilib, kunduzi uyquchanlik berishi mumkin. Nojo’ya ta’sirlari odatda yengil: bosh og’rig’i, bosh aylanishi, ko’ngil aynishi.
Bolalar haqida alohida gap bor. AQShda 19 yoshgacha bo’lganlar orasida melatonin bilan bog’liq zaharlanish markaziga qo’ng’iroqlar 2012 yildagi 8 337 tadan 2021 yilda 52 563 taga oshgan, ularning aksariyati 5 yoshgacha bo’lgan bolalarning tasodifan yutib yuborishi. 2023 yilgi tekshiruvda 25 ta melatoninli gummidan 22 tasining tarkibi yorliqqa mos kelmagan, ayrimlarida yozilganidan 3 baravardan ko’proq melatonin bo’lgan. Konfetga o’xshagan bunday qo’shimchalarni bolalar qo’li yetmaydigan joyda saqlang va bolaga faqat shifokor bilan kelishib bering.
Magniy: mashhur, lekin dalillar zaif
Magniy asab tizimi va mushaklarning bo’shashishida ishtirok etadi, shuning uchun uyqu uchun eng ko’p tavsiya qilinadigan qo’shimchalardan biri. Ammo tadqiqotlar sizni hayratda qoldirmasligi mumkin.
2021 yilda BMC jurnalida chop etilgan meta-tahlil keksa yoshdagi insomniyali odamlarda o’tkazilgan uchta randomizatsiyalangan tadqiqotni (jami 151 kishi) birlashtirgan. Magniy ichganlar platsebo guruhiga qaraganda o’rtacha 17 daqiqa tezroq uxlagan, umumiy uyqu vaqtidagi farq esa statistik ahamiyatga ega bo’lmagan. Mualliflar dalillar sifatini past va juda past deb baholagan va bunday adabiyot asosida aniq tavsiya berib bo’lmasligini yozgan. Tadqiqotlarda kuniga 320 mg dan 729 mg gacha elementar magniy ishlatilgan.
Amaliy xulosa: agar ovqatingizda magniy kam bo’lsa (yong’oq, dukkaklilar, ko’katlar, to’liq donli non kam yesangiz), magniy sinab ko’rishga arziydi. Lekin u uyqu tabletkasi emas. Qo’shimchalardagi magniy uchun kattalarda yuqori chegara (UL) kuniga 350 mg ni tashkil qiladi. Bu ovqatdagi magniyga tegishli emas. Undan ko’p ichilganda ich ketishi va qorin og’rig’i kuzatiladi, ayniqsa oksid va sitrat shakllarida. Buyrak kasalligi bo’lsa, shifokorsiz ichmang. Magniy ba’zi antibiotiklar (tetratsiklinlar, ftorxinolonlar) va osteoporoz dorilari (bisfosfonatlar) so’rilishini kamaytiradi, ularni kamida 2 soat oraliq bilan ichish kerak.
Qaysi shaklni tanlash haqida batafsil magniy shakllari haqidagi maqolamizda yozganmiz. Kechqurun ichish uchun ko’pincha oshqozonni kam bezovta qiladigan magniy glitsinat tanlanadi, lekin uning uyqu uchun boshqa shakllardan ustunligi tadqiqotlarda alohida isbotlanmagan.
Glitsin va L-teanin: kichik tadqiqotlar, yumshoq ta’sir
Glitsin
Glitsin oddiy aminokislota. Uyqu bo’yicha eng ko’p tilga olinadigan ish Yaponiyada 2007 yilda o’tkazilgan: uyqusidan qoniqmaydigan odamlar yotishdan oldin 3 g glitsin ichganda uyqu sifatini yaxshiroq baholagan, polisomnografiyada esa uyquga ketish va chuqur uyquga o’tish tezlashgan. Ertasi kuni kunduzgi uyquchanlik kamaygan. 2012 yilgi boshqa tadqiqotda uyqusi cheklangan sog’lom odamlarda 3 g glitsin charchoqni kamaytirgan.
Muammo shundaki, bu tadqiqotlar juda kichik va ularning bir qismini glitsin ishlab chiqaruvchi kompaniya qo’llab-quvvatlagan. Ya’ni natija qiziq, lekin hali tasdiqlanishi kerak. Agar biror dori muntazam ichayotgan bo’lsangiz, glitsinni ham shifokor yoki farmatsevt bilan kelishib boshlagan ma’qul.
L-teanin
L-teanin choy bargida bo’ladigan aminokislota. Qiziq, a? Choy kofeini uyquni buzadi, choydagi boshqa modda esa tinchlantiradi. 2025 yilda chiqqan ikkita sharh shunday natija bergan: birida 13 ta tadqiqot (550 kishi) ko’rib chiqilgan va mualliflar kuniga 200–450 mg L-teanin kattalarda uyquni qo’llab-quvvatlash uchun xavfsiz va samarali ko’rinadi, degan xulosaga kelgan. Ikkinchisi, Sleep Medicine Reviews jurnalidagi meta-tahlil, uyquga ketish vaqti, kunduzgi holat va umumiy uyqu sifatida kichik yaxshilanish topgan, shu bilan birga sof L-teanin bilan o’tkazilgan tadqiqotlar kamligini ta’kidlagan.
L-teanin uyqu chaqirmaydi, ko’proq kechqurungi asabiylik va «fikrlar to’xtamaydi» degan holatda yordam berishi mumkin. Stress va xavotir mavzusini adaptogenlar haqidagi maqolada alohida ko’rib chiqamiz.
Valeriana va dorixonadagi «uyqu tabletkalari» haqida
Ko’pchilik uyda valeriana tomchisi yoki allergiyaga qarshi dorilar (masalan, difengidramin) bilan uxlashga harakat qiladi. AASM qo’llanmasi surunkali insomniyada valerianani ham, difengidraminni ham ishlatmaslikni taklif qiladi: ularning foydasi isbotlanmagan, antigistaminlar esa ertasi kuni karaxtlik va uyquchanlik qoldirishi mumkin, bu ayniqsa rulga o’tiradiganlar uchun xavfli. Ya’ni «tabiiy» yoki «dorixonada retseptsiz sotiladi» degani «samarali va zararsiz» degani emas.
Qisqacha jadval
| Qo’shimcha | Tadqiqotlardagi doza | Dalil darajasi | Kimga mos |
|---|---|---|---|
| Melatonin | 1–3 mg, yotishdan ~2 soat oldin | Kamtar ta’sir; jet lag va kech uxlashda yaxshiroq | Rejimi siljigan, smenada ishlaydigan, sayohat qiladiganlar |
| Magniy | 320–729 mg (qo’shimchadan UL 350 mg) | Past sifatli, kichik tadqiqotlar | Ovqatida magniy kam bo’lganlar |
| Glitsin | 3 g yotishdan oldin | Juda kichik tadqiqotlar | Uyqusi yuzaki, ertalab charchab turadiganlar |
| L-teanin | 200–450 mg | Kichik, lekin ijobiy | Kechqurun asabiylik va xavotir bo’lganda |
Bir vaqtning o’zida to’rttasini birdan boshlamang. Bittasini 2–3 hafta sinab ko’ring, uyqu kundaligini yuriting (qachon yotdingiz, qachon uxladingiz, necha marta uyg’ondingiz). Shunda nima ishlayotganini ko’rasiz. Uyqu va stress uchun qo’shimchalar shu bo’limda jamlangan, tanlashda farmatsevtlarimiz yordam beradi.
Asosiysi
- Uyqu gigiyenasi va kechki choyni kamaytirish ko’pincha har qanday tabletkadan ko’proq yordam beradi.
- Melatonin uyquni o’rtacha 7 daqiqaga tezlashtiradi; u ko’proq jet lag va kech uxlash odati uchun. Kam doza, yotishdan 2 soat oldin.
- Magniy, glitsin va L-teanin bo’yicha dalillar bor, lekin ular kichik tadqiqotlar. Ulardan kuchli dori kabi ta’sir kutmang.
- Homiladorlik, emizish, epilepsiya, qon suyultiruvchi dorilar, buyrak kasalligida va bolalarga berishdan oldin shifokor bilan maslahatlashing.
- Uyqusizlik bir necha oy davom etsa, xurrak va kechasi nafas to’xtashi bo’lsa, qo’shimcha emas, shifokor kerak.
Eslatma. Maqola ma’lumot uchun yozilgan va shifokor maslahatining o’rnini bosmaydi. Biologik faol qo’shimchalar dori vositasi emas. Homilador yoki emizikli bo’lsangiz, surunkali kasallik yoki doimiy dori ichayotgan bo’lsangiz, qo’shimcha boshlashdan oldin shifokor bilan maslahatlashing.
Manbalar
- NCCIH (NIH) — Melatonin: What You Need To Know
- Sateia va boshq., 2017 — AASM: surunkali insomniyani dori bilan davolash bo'yicha klinik qo'llanma
- Ferracioli-Oda va boshq., 2013 — Melatonin birlamchi uyqu buzilishlarida: meta-tahlil (PLoS ONE)
- Mah, Pitre, 2021 — Keksalarda insomniya uchun og'iz orqali magniy: tizimli sharh va meta-tahlil
- Yamadera va boshq., 2007 — Glitsin qabul qilish subyektiv uyqu sifatini yaxshilaydi (Sleep and Biological Rhythms)
- Johns Hopkins Medicine — Melatonin for Sleep: Does It Work?
- NHS — Insomnia
- NIH ODS — Magnesium Fact Sheet for Health Professionals



