500 000 so'mdan bepul yetkazib berish 14:30 gacha buyurtma — ertaga eshigingizda 6 ta filialdan bepul olib ketish 100% original Amerika vitaminlari 500 000 so'mdan bepul yetkazib berish 14:30 gacha buyurtma — ertaga eshigingizda 6 ta filialdan bepul olib ketish 100% original Amerika vitaminlari

Multivitamin ichish kerakmi? PHS II va COSMOS tadqiqotlari nima deydi

Multivitamin ichish kerakmi? PHS II va COSMOS tadqiqotlari nima deydi

Qisqa javob: sog’lom, xilma-xil ovqatlanadigan odam uchun multivitamin umrni uzaytirmaydi va yurak kasalligining oldini olmaydi. Ammo katta tadqiqotlarda saraton xavfining biroz pasayishi va keksalarda xotiraning sekinroq susayishi ko’rilgan. Ba’zi odamlarga esa u haqiqatan kerak: homiladorlikni rejalashtirayotgan ayollar, ovqati cheklangan, 50 yoshdan oshgan yoki so’rilish muammosi bor odamlar. Quyida raqamlar bilan tushuntiramiz.

Nega bu savolga javob berish qiyin

Ko’p yillar davomida multivitamin haqidagi xulosalar kuzatuv tadqiqotlariga asoslangan: vitamin ichadiganlar ichmaydiganlarga qaraganda sog’lomroq ekani ko’rilgan. Lekin vitamin ichadigan odam odatda chekmaydi, ko’proq sport qiladi, sabzavot ko’p yeydi va shifokorga muntazam boradi. Unda kim ta’sir qildi: tabletkami yoki turmush tarzimi? Buni aniqlashning yagona ishonchli yo’li randomizatsiyalangan tadqiqot: odamlarni tasodifiy ravishda ikki guruhga bo’lib, biriga multivitamin, boshqasiga platsebo berib, yillar davomida kuzatish. Bunday tadqiqotlar qimmat va kam, shuning uchun har biri juda muhim.

PHS II: 14 ming shifokor, 11 yil

Physicians’ Health Study II (PHS II) bu sohadagi eng uzoq davom etgan tadqiqotlardan biri. Unda 50 yoshdan oshgan 14 641 nafar amerikalik erkak shifokor ishtirok etgan, ularning yarmi har kuni oddiy multivitamin, qolgani platsebo ichgan. O’rtacha kuzatuv muddati taxminan 11 yil bo’lgan. Natijalar 2012 yilda JAMA jurnalida chop etilgan.

Nima topildi:

  • Saraton: multivitamin guruhida umumiy saraton holatlari 8 foizga kam bo’lgan. Bu kichik, lekin statistik jihatdan ishonchli farq. Biror alohida saraton turi (masalan, prostata) bo’yicha farq topilmagan.
  • Saratondan o’lim va umumiy o’lim: raqamlar multivitamin foydasiga biroz past bo’lgan, lekin statistik ahamiyatga yetmagan.
  • Yurak va qon tomir kasalliklari: hech qanday farq yo’q.

Tadqiqot mualliflarining o’zi ta’sir kamtar ekanini va multivitamin chekmaslik yoki jismoniy faollik o’rnini bosa olmasligini ta’kidlagan. Yana bir jihat: bular shifokorlar, ya’ni o’rtacha odamdan ko’ra sog’lomroq va yaxshiroq ovqatlanadigan guruh. Oddiy aholida natija boshqacha bo’lishi mumkin.

Yana ikkita kam tilga olinadigan tafsilot bor. Birinchisi, saraton bo’yicha foyda asosan ota-onasida saraton bo’lmagan erkaklarda ko’ringan. Ikkinchisi, multivitamin guruhida teri toshmasi va burundan qon ketishi biroz ko’proq qayd etilgan. Ya’ni «zararsiz tabletka» ham butunlay ta’sirsiz emas.

COSMOS: 21 ming keksa odam va xotira

COSMOS tadqiqotida AQShda yashovchi 60 yoshdan oshgan 21 442 nafar erkak va ayol ishtirok etgan. Asosiy natijalar 2022 yilda chiqqan: multivitamin yurak-qon tomir kasalliklari, saraton va umumiy o’limni kamaytirmagan. Umumiy invaziv saraton holatlari 518 taga qarshi 535 ta bo’lgan, ya’ni farq juda kichik. Qiziq tomoni, o’pka saratoni multivitamin guruhida kamroq bo’lgan (41 taga qarshi 66 ta), lekin bu ikkilamchi natija va uni alohida tekshirish kerak.

Ko’proq e’tibor xotiraga oid qismga qaratildi. COSMOS doirasida uchta alohida tadqiqot kognitiv funksiyani o’lchagan: telefon orqali, internet orqali va klinikada yuzma-yuz. Telefon orqali o’tkazilgan COSMOS-Mind tadqiqotida multivitamin xotira va ijro funksiyalarini platsebodan ko’proq yaxshilagan, internet orqali o’tkazilgan COSMOS-Web tadqiqotida esa og’zaki xotira yaxshilangan, ijro funksiyasi esa o’zgarmagan. 2024 yilda ularning birlashtirilgan tahlili (5 mingdan ortiq ishtirokchi) chop etildi. Natija: multivitamin ichganlarda umumiy kognitiv funksiya va epizodik xotira platsebo guruhiga qaraganda yaxshiroq saqlangan. Mualliflar buni kognitiv qarishning taxminan 2 yilga sekinlashishiga tenglashtirgan.

Bu yaxshi xabar, lekin ehtiyot bo’lish kerak. Klinikadagi 573 kishilik guruhda umumiy kognitiv funksiya bo’yicha farq statistik ahamiyatga yetmagan, faqat epizodik xotirada farq bo’lgan. Ishtirokchilarning etnik xilma-xilligi past, qaysi vitamin yoki mineral ta’sir qilgani noma’lum, natija boshqa tarkibdagi multivitaminlarga ham tegishlimi, aniq emas. Tadqiqotni qisman shokolad ishlab chiqaruvchi kompaniya moliyalashtirgan, tabletkalarni esa ishlab chiqaruvchilar bergan. Tadqiqot rahbari ham «biz hozircha multivitaminni tavsiya qilmayapmiz, lekin dalillar e’tiborga loyiq» degan ma’noda gapirgan.

390 ming kishi va umr davomiyligi

2024 yilda AQSh Milliy saraton instituti olimlari uchta yirik kuzatuv tadqiqotini birlashtirdi: jami 390 124 nafar sog’lom kattalar, 20 yildan ortiq kuzatuv. Har kuni multivitamin ichganlarning o’lim xavfi ichmaganlarnikidan past bo’lmagan. Saraton, yurak va insult sababli o’limda ham farq topilmagan. Olimlar natijani ta’lim darajasi, ovqatlanish sifati va boshqa omillarga moslab hisoblagan, ya’ni «vitamin ichadiganlar baribir sog’lomroq» degan ta’sirni iloji boricha chiqarib tashlashga harakat qilgan. Shunday bo’lsa ham, bu kuzatuv tadqiqoti, shuning uchun uni randomizatsiyalangan tadqiqotlar bilan birga baholash kerak. Hatto kuzatuvning birinchi yarmida multivitamin ichuvchilarda o’lim xavfi 4 foizga yuqori chiqqan, ikkinchi yarmida esa bu farq statistik ahamiyatga ega bo’lmagan. Mualliflar buni zarar deb emas, foyda yo’qligi deb talqin qiladi.

Muhim izoh: bu tahlilga kasalligi bo’lmagan, umuman sog’lom odamlar kiritilgan. Olimlarning o’zi aniqlangan oziq-ovqat tanqisligi bor odamlarda natija boshqacha bo’lishi mumkinligini yozgan.

AQSh profilaktika xizmatlari ishchi guruhi (USPSTF) 2022 yilda barcha dalillarni ko’rib chiqib, sog’lom kattalarda yurak kasalligi va saratonning oldini olish uchun multivitamin bo’yicha «foydasi ham, zarari ham haqida xulosa chiqarish uchun dalil yetarli emas» degan. Shu bilan birga, bu maqsadda beta-karotin va vitamin E qo’shimchalarini ichmaslikni tavsiya qilgan: vitamin E foyda bermagan, beta-karotin esa chekuvchilar va asbest bilan ishlaydiganlarda o’pka saratoni xavfini oshirgan.

Unda kimga multivitamin foydali bo’lishi mumkin

Tadqiqotlar «hamma ichishi kerak» degan xulosani bermaydi, lekin «hech kimga kerak emas» degan xulosani ham bermaydi. Garvard sog’liqni saqlash maktabi va boshqa manbalar quyidagi guruhlarni alohida ajratadi:

  • Homiladorlikni rejalashtirayotgan va homilador ayollar. Ularga foliy kislotasi kerak (AQSh Kasalliklarni nazorat qilish markazi homilador bo’lishi mumkin bo’lgan ayollarga kuniga 400 mkg tavsiya qiladi). Buning uchun maxsus prenatal kompleks yaxshiroq. Batafsil homiladorlikdagi vitaminlar haqidagi maqolada.
  • 50 yoshdan oshganlar. Ovqatdagi B12 yomonroq so’riladi, D vitamini ko’pincha yetishmaydi. Bu haqda B12 tanqisligi maqolamizda yozganmiz.
  • Ovqati cheklanganlar: veganlar, qattiq parhez tutayotganlar, kam va bir xil ovqatlanadigan keksalar.
  • So’rilish buzilganlar: oshqozon-ichak kasalliklari, ozish operatsiyasidan keyingi holat.
  • Ba’zi dorilarni uzoq ichadiganlar: siydik haydovchi dorilar va oshqozon kislotasini kamaytiruvchi dorilar magniy, kaliy, kalsiy va B12 zaxirasini kamaytirishi mumkin.

O’zbekistondagi oddiy hayotni o’ylab ko’raylik. Qishda sabzavot va meva tanlovi kamayadi, dasturxonda non, guruch, go’sht va choy ustunlik qiladi. Agar ratsioningiz shunday bo’lsa, multivitamin «sug’urta» sifatida mantiqli bo’lishi mumkin. Lekin uni ovqat o’rnini bosuvchi narsa deb o’ylamang: tabletkada tola, oqsil va o’simliklardagi minglab foydali moddalar yo’q.

Multivitamin yoki aniq bitta vitamin?

Ko’p odam multivitaminni hamma muammoning yechimi deb ko’radi: charchoq bor, sochi to’kiladi, tez-tez shamollaydi, demak «bir kompleks ichib qo’yay». Amalda bu yondashuv ikki tomonlama xato bo’lishi mumkin. Agar sizda aniq tanqislik bo’lsa, masalan temir tanqisligi kamqonligi yoki D vitamini juda past bo’lsa, multivitamindagi doza uni to’ldirishga odatda yetmaydi, chunki kompleksdagi dozalar profilaktika uchun mo’ljallangan. Aksincha, agar tanqislik bo’lmasa, sizga kerak bo’lmagan o’nlab moddalarni ichasiz.

Shuning uchun mantiqiy tartib bunday: shikoyat bo’lsa, avval tahlil (umumiy qon tahlili, ferritin, D vitamini, kerak bo’lsa B12). Aniq tanqislik topilsa, o’sha moddani shifokor aytgan dozada alohida to’ldirish. Multivitamin esa ovqati cheklangan yoki yuqorida sanalgan guruhlarga kiradigan odamlar uchun fon sifatida. Charchoqning sababi uyqu yetishmasligi, qalqonsimon bez yoki kamqonlik bo’lsa, eng yaxshi kompleks ham uni hal qilmaydi.

Qabul qilish haqida bir maslahat: multivitaminni ovqat bilan birga ichgan ma’qul. Tarkibidagi yog’da eriydigan vitaminlar (A, D, E, K) yog’li ovqat bilan yaxshiroq so’riladi, och qoringa ichilganda esa ba’zilarda ko’ngil aynishi bo’ladi.

Multivitamin tanlash va xavflar

Agar ichishga qaror qilsangiz, bir nechta qoida bor. Birinchisi, dozalar kunlik me’yorga (RDA) yaqin bo’lsin. Garvard mutaxassislari aytganidek, me’yordan ko’p baravar yuqori «megadozalar» tavsiya qilinmaydi va uzoq ichilsa zaharli bo’lishi mumkin. Yorliqda «5000%» kabi raqamlarni ko’rsangiz, o’ylab ko’ring. Qaysi vitaminlar ko’p ichilganda zarar berishi haqida alohida maqolamiz bor.

Ikkinchisi, mustaqil sifat belgisi. Garvard USP muhrini tekshirishni maslahat beradi, qimmat brend esa shart emas. Sertifikatlar va soxta mahsulotni ajratish haqida alohida qo’llanmamiz bor.

Uchinchisi, kimga mo’ljallanganiga qarang. Erkaklar va menopauzadan keyingi ayollar uchun mo’ljallangan komplekslarda temir odatda kam yoki umuman bo’lmaydi, reproduktiv yoshdagi ayollar uchun esa temir ko’proq bo’ladi. Chekuvchilar katta dozali beta-karotinli mahsulotlardan qochishi kerak. Homilador ayollar oddiy multivitamin o’rniga prenatal kompleks tanlashi va shifokor bilan kelishishi kerak, chunki tayyor vitamin A katta dozada homila uchun xavfli.

To’rtinchisi, xavfsiz saqlash. Temirli vitaminlarni tasodifan yutib yuborish kichik bolalarda og’ir zaharlanishga olib kelishi mumkin. Ayniqsa konfetga o’xshash shakllarni bola qo’li yetmaydigan joyda saqlang.

Va nihoyat, dori ichayotgan bo’lsangiz, shifokorga barcha qo’shimchalaringiz haqida ayting. Masalan, varfarin ichayotganlarda K vitaminli kompleks dori ta’sirini o’zgartirishi mumkin. Turli maqsadlar uchun komplekslar multivitaminlar bo’limida jamlangan.

Asosiysi

  • PHS II: multivitamin erkaklarda umumiy saraton xavfini 8 foizga kamaytirgan, yurakka ta’sir qilmagan.
  • COSMOS: yurak, saraton va o’limga ta’sir yo’q, lekin keksalarda xotira biroz yaxshiroq saqlangan. Bu natijani hali tasdiqlash kerak.
  • 390 ming kishilik tahlil: sog’lom odamlarda multivitamin umrni uzaytirmaydi.
  • Foydasi ehtimoliy guruhlar: homiladorlikni rejalashtirayotganlar, 50+ yosh, veganlar, ovqati cheklangan va so’rilishi buzilganlar.
  • Megadoza emas, me’yorga yaqin doza; chekuvchilarga beta-karotinsiz; dori ichayotganlar shifokor bilan kelishsin.

Eslatma. Maqola ma’lumot uchun yozilgan va shifokor maslahatining o’rnini bosmaydi. Biologik faol qo’shimchalar dori vositasi emas. Homilador yoki emizikli bo’lsangiz, surunkali kasallik yoki doimiy dori ichayotgan bo’lsangiz, qo’shimcha boshlashdan oldin shifokor bilan maslahatlashing.

Manbalar

  1. Gaziano va boshq., 2012 — Multivitaminlar va erkaklarda saraton profilaktikasi: PHS II (JAMA)
  2. American College of Cardiology — PHS II trial summary
  3. Vyas va boshq., 2024 — COSMOS: multivitamin va kognitiv funksiya (Am J Clin Nutr)
  4. National Cancer Institute, 2024 — Multivitamins do not lower risk of death (Loftfield va boshq., JAMA Netw Open)
  5. American College of Cardiology — USPSTF Recommends Against Use of Beta-Carotene, Vitamin E (2022)
  6. Harvard T.H. Chan School of Public Health — Should I Take a Daily Multivitamin?
  7. Women's Health Initiative — COSMOS Main Trial Results (2022)
  8. NIH ODS — Multivitamin/mineral Supplements Fact Sheet
  9. CDC — About Folic Acid

Boshqa maqolalar

Hammasi

Ko'p sotilganlar