500 000 so'mdan bepul yetkazib berish 14:30 gacha buyurtma — ertaga eshigingizda 6 ta filialdan bepul olib ketish 100% original Amerika vitaminlari 500 000 so'mdan bepul yetkazib berish 14:30 gacha buyurtma — ertaga eshigingizda 6 ta filialdan bepul olib ketish 100% original Amerika vitaminlari

Temir tanqisligi va kamqonlik: belgilar, ferritin va to’g’ri ichish

Temir tanqisligi va kamqonlik: belgilar, ferritin va to'g'ri ichish

Temir tanqisligini uyda, «belgilarga qarab» aniqlab bo’lmaydi — buning uchun ikki tahlil kerak: umumiy qon tahlili (gemoglobin) va ferritin. Tanqislik tasdiqlansa, temirni bir martada, ertalab och qoringa yoki yengil ovqat bilan, choy va sutdan alohida ichish eng yaxshi natija beradi. Ko’tarish qiyin bo’lsa, kun ora ichish ham ishlaydi, hatto so’rilishi yaxshiroq bo’lishi mumkin. Quyida bularning barchasini tartib bilan tushuntiramiz.

Kamqonlik va temir tanqisligi — bir narsa emas

Bu ikki tushuncha ko’pincha aralashtiriladi. Temir tanqisligi — organizmdagi temir zaxirasi kamaygan holat. Kamqonlik (anemiya) esa qondagi gemoglobin me’yordan pasaygan holat. Temir zaxirasi tugay boshlaganda organizm avval omborni sarflaydi, gemoglobin esa ancha vaqt normal qoladi. Shuning uchun odamda temir tanqisligi bo’lishi, ammo umumiy qon tahlili hali «toza» chiqishi mumkin.

Jahon sog’liqni saqlash tashkiloti (JSST) ma’lumotiga ko’ra, dunyoda 6–59 oylik bolalarning 40 foizi, homilador ayollarning 37 foizi va 15–49 yoshli ayollarning 30 foizi kamqon. Kamqonlikning eng ko’p uchraydigan ovqatlanish bilan bog’liq sababi aynan temir tanqisligi. O’zbekistonda JSST modeliga asoslangan baholashga ko’ra, 2019 yilda 15–49 yoshli ayollarning 24,8 foizi kamqon bo’lgan — ya’ni har to’rtinchi ayol.

Kamqonlikni faqat temir keltirib chiqarmaydi. B12 vitamini va folat tanqisligi, surunkali yallig’lanish, irsiy qon kasalliklari (masalan, talassemiya) ham sabab bo’ladi. Talassemiyada temir ichish foyda bermaydi, aksincha ortiqcha temir to’planishi mumkin. B12 tanqisligi bilan bog’liq kamqonlik haqida alohida maqolamiz bor.

Qanday belgilar sizni ogohlantirishi kerak

Britaniya sog’liqni saqlash xizmati (NHS) ko’p uchraydigan belgilar sifatida charchoq va holsizlik, hansirash, yurak urishini sezish, rangparlik va bosh og’rig’ini keltiradi. Kamroq uchraydigan, lekin xarakterli belgilar ham bor:

  • soch to’kilishi, mo’rt va qoshiqsimon botiq tirnoqlar;
  • og’iz burchaklarida yoriqlar, til og’rishi;
  • quloqda shang’illash, yutinish qiyinlashishi;
  • muz, qog’oz yoki bo’r kabi ovqat bo’lmagan narsalarni yegisi kelishi;
  • kechasi oyoqlarda bezovtalik (bezovta oyoqlar sindromi).

Bu belgilarning hech biri faqat temirga xos emas. Qalqonsimon bez muammosi, uyqu yetishmasligi, depressiya ham xuddi shunday charchoq beradi. Shuning uchun xulosani tahlil chiqaradi.

Kimlar ko’proq xavf ostida? Hayz ko’p keladigan ayollar, homiladorlar, tez o’sayotgan bolalar va o’smirlar, go’shtni kam yeydiganlar, tez-tez qon topshiradiganlar, oshqozon-ichak kasalliklari bo’lganlar va og’riq qoldiruvchi dorilarni (ibuprofen, aspirin) muntazam ichadiganlar. Homiladorlikda temir ehtiyoji ancha oshadi, bu haqda homiladorlik va vitaminlar maqolasida yozamiz.

Qaysi tahlillar kerak va ferritin nimani ko’rsatadi

Gemoglobin kamqonlik bor-yo’qligini ko’rsatadi. JSST mezonlariga ko’ra, homilador bo’lmagan ayollarda 120 g/l dan, erkaklarda 130 g/l dan past bo’lsa, kamqonlik deyiladi. Homiladorlarda chegara pastroq va muddatga qarab farq qiladi.

Ferritin — organizmdagi temir zaxirasining eng yaxshi ko’rsatkichi. JSST 2020 yilgi yo’riqnomasida sog’lom kattalarda ferritin 15 mkg/l dan, 5 yoshgacha bolalarda 12 mkg/l dan past bo’lsa, temir tanqisligi deb hisoblashni tavsiya qiladi. Ammo bir nozik jihat bor: ferritin yallig’lanish va infeksiya paytida oshadi. Shu sababli shamollash, yallig’lanish kasalligi yoki semirish bo’lsa, past zaxira ham «normal» ko’rinishi mumkin. JSST bunday hollarda chegarani kattalarda 70 mkg/l, bolalarda 30 mkg/l gacha ko’tarishni taklif qiladi. Ferritin bilan birga C-reaktiv oqsil (CRP) ham tekshirilsa, natijani to’g’ri talqin qilish osonlashadi.

Amaliyotda ko’p shifokorlar 30 mkg/l atrofidagi ferritinni ham «zaxira kam» deb baholaydi. Bunga asos beradigan tadqiqotlar bor: Fransiyada 2012 yilda o’tkazilgan randomizatsiyalangan tadqiqotda gemoglobini normal, lekin ferritini 50 mkg/l dan past bo’lgan, sababsiz charchoqdan shikoyat qilgan 198 ayolga 12 hafta kuniga 80 mg temir berilgan. Charchoq temir guruhida 47,7 foizga, platsebo guruhida 28,8 foizga kamaygan. Ya’ni ferritin past bo’lsa, kamqonlik bo’lmasa ham davolash his-tuyg’uga ta’sir qilishi mumkin.

Temirni qanday to’g’ri ichish kerak

Dozasi va jadvali

Kunlik ehtiyoj (davolash emas, profilaktika uchun) AQSh NIH ma’lumotiga ko’ra 19–50 yoshli ayollarga 18 mg, erkaklarga 8 mg, homiladorlarga 27 mg. Tanqislikni davolash dozasi ancha yuqori va uni shifokor belgilaydi. Britaniya gastroenterologlari jamiyatining 2021 yilgi yo’riqnomasi kuniga bitta tabletka (temir sulfat, fumarat yoki glyukonat) bilan boshlashni, yomon ko’tarilsa kun ora qabulga o’tishni maslahat beradi. NHS ma’lumotiga ko’ra davolash odatda taxminan 6 oy davom etadi: gemoglobin tiklangandan keyin ham zaxirani to’ldirish uchun bir necha oy ichiladi.

Kun ora ichish haqida qiziq dalil bor. Temir ichilgandan keyin jigar gepsidin degan gormon ishlab chiqaradi, u keyingi kungacha temir so’rilishini kamaytiradi. 2017 yilgi Shveytsariya tadqiqotida temir zaxirasi kam ayollar 60 mg temirni ketma-ket 14 kun yoki kun ora 28 kun ichgan. Kun ora ichganlar jami ko’proq temir o’zlashtirgan (175 mg ga qarshi 131 mg). Shu tadqiqotda kunlik dozani ikkiga bo’lib ichish so’rilishni yaxshilamagan, faqat gepsidinni oshirgan. Demak, ikki-uch marta bo’lib ichishdan ko’ra, bir martada ichgan ma’qul.

Nima bilan ichish va nima bilan ichmaslik

Mana bu yerda O’zbekiston uchun eng muhim maslahat: temirni choy bilan ichmang. 1999 yilgi tadqiqotda non bilan iste’mol qilingan temirning so’rilishini qora choy 79–94 foizga kamaytirgan. Yalpiz choyi 84 foizga, kakao 71 foizga kamaytirgan, kofe ham kuchli ta’sir ko’rsatgan. Choyga sut qo’shish bu ta’sirni yo’qotmagan. Ko’k choy alohida o’lchanmagan, ammo u ham polifenollarga boy, shuning uchun ehtiyot bo’lgan ma’qul. Amaliy qoida: temirdan oldin va keyin taxminan bir-ikki soat davomida choy va kofe ichmang.

Kalsiy ham temir so’rilishini kamaytiradi. Shuning uchun temirni sut, qatiq, pishloq bilan yoki kalsiy tabletkasi bilan bir vaqtda ichmang — NIH ularni kunning turli vaqtida qabul qilishni maslahat beradi. Qaysi vitamin va minerallarni birga ichish mumkin, qaysilarini yo’q — bu maqolada jadval bilan ko’rsatganmiz.

Vitamin C haqida ham bir gap. U ovqatdagi temir so’rilishini yaxshilaydi va NHS tabletkadan keyin apelsin sharbati ichish yordam berishi mumkinligini yozadi. Ammo 2020 yilda Xitoyda 440 nafar kamqon bemorda o’tkazilgan tadqiqotda temir tabletkasiga vitamin C qo’shish gemoglobin va ferritin tiklanishini sezilarli o’zgartirmagan. Shuning uchun temirning ichida vitamin C bor-yo’qligiga ortiqcha pul to’lashning hojati yo’q.

Ovqatdan ham foydalaning. Go’sht, jigar va baliqdagi gem temir o’simlikdagi temirdan yaxshiroq so’riladi va bir vaqtda yeyilgan o’simlik temirining so’rilishini ham oshiradi. Loviya, no’xat, yasmiq va ko’katlar ham temir beradi, ayniqsa go’sht yoki C vitaminiga boy sabzavot bilan birga.

O’zbek dasturxonida buni amalga oshirish oson. Jigar kabobi, mol go’shtli no’xat sho’rva yoki mosh-xo’rda temir beradi, yoniga pomidor-bodringli achchiq-chuchuk salati yoki ko’katlar qo’shilsa, o’simlik temirining so’rilishi yaxshilanadi. Muammo ko’pincha ovqatning o’zida emas, undan keyingi odatda: palovdan so’ng darhol ichiladigan bir choynak choy. Agar temir tanqisligi bo’lsa, choyni ovqatdan bir-ikki soat keyinga surish oddiy, ammo samarali qadam.

Nojo’ya ta’sirlar

Temir tabletkalari ko’pincha qabziyat yoki ich ketishi, qorin og’rig’i, jig’ildon qaynashi va ko’ngil aynishiga sabab bo’ladi. Najasning qorayishi esa normal holat. NHS nojo’ya ta’sirni kamaytirish uchun tabletkani ovqat bilan yoki ovqatdan keyin ichishni maslahat beradi — bunda so’rilish biroz kamayadi, lekin davolanishni tashlab qo’yishdan ko’ra yaxshiroq. Kun ora qabul ham ko’tarishni osonlashtiradi. Temir preparatlarining turli shakllarini temir bo’limimizda ko’rishingiz mumkin.

Temir yordam bermayotgan bo’lsa

Shifokor odatda davolash boshlangandan bir necha hafta o’tib qayta tahlil buyuradi. 2012 yilgi fransuz tadqiqoti mualliflari ham samarani olti haftadan keyin qon ko’rsatkichlari bilan baholashni taklif qilgan. Agar shu vaqtgacha gemoglobin va ferritin deyarli o’zgarmagan bo’lsa, tabletkalarni shunchaki davom ettirish emas, sababini izlash kerak.

Eng ko’p uchraydigan sabablar oddiy. Birinchisi — noto’g’ri ichish: tabletka choy bilan, nonushtadagi qatiq bilan yoki kalsiy bilan birga ichiladi. Ikkinchisi — tabletkalarni nojo’ya ta’sir tufayli tashlab-tashlab ichish. Uchinchisi — davom etayotgan qon yo’qotish: hayz juda ko’p kelsa, temir yo’qotilgan miqdorni qoplashga ulgurmaydi. JSST ham kamqonlikning oldini olish choralari qatorida ko’p hayz qon ketishini aniqlash va davolashni alohida sanab o’tadi, shuning uchun bu holatda ginekolog maslahati kerak.

Ba’zan muammo so’rilishda bo’ladi: seliakiya, oshqozon yallig’lanishi yoki oshqozon-ichak operatsiyalaridan keyin temir ichakdan yaxshi o’tmaydi. Yana bir variant — kamqonlik umuman temir bilan bog’liq emas, masalan, B12 yoki folat tanqisligi yoki irsiy qon kasalligi. Bunday hollarda shifokor qo’shimcha tekshiruvlar va kerak bo’lsa temirni venaga yuborish usulini muhokama qiladi. Muhimi — oylab natija bermayotgan tabletkani o’zingizcha ikki baravar ko’paytirmang.

Xavfsizlik: temirni «har ehtimolga qarshi» ichmang

Temir — ortiqchasi organizmdan oson chiqmaydigan mineral. NIH kattalar uchun yuqori chegarani kuniga 45 mg deb belgilagan (davolash maqsadida shifokor buyurgan dozalar bundan mustasno). Tahlilsiz, uzoq vaqt yuqori dozada temir ichish xavfli, ayniqsa irsiy gemoxromatoz (temir to’planib qoladigan kasallik) bo’lsa — bunday odam buni bilmasligi ham mumkin.

Bolalar uchun eng katta xavf — tasodifiy zaharlanish. NHS ta’kidlaganidek, temir tabletkalarining ortiqcha dozasi kichik bolalar uchun halokatli bo’lishi mumkin. Shirin qobiqli tabletkalar konfetga o’xshaydi, shuning uchun ularni qulflangan yoki bola qo’li yetmaydigan joyda saqlang.

Yana bir muhim jihat: erkaklarda va hayz to’xtagan ayollarda temir tanqisligi topilsa, sababini albatta izlash kerak. Britaniya gastroenterologlari yo’riqnomasiga ko’ra, bunday bemorlarning taxminan uchdan birida asosiy sabab topiladi, ko’pincha oshqozon-ichak yo’lida (yara, yallig’lanish, ba’zan o’sma). Temir ichib gemoglobinni «tuzatib» qo’yish bu sababni yashirib qo’yishi mumkin.

Qisqacha

  • Temir tanqisligini gemoglobin va ferritin tahlili aniqlaydi; yallig’lanish paytida ferritin «soxta normal» chiqishi mumkin.
  • Temirni bir martada iching, ko’tara olmasangiz — kun ora; choy, kofe, sut va kalsiydan kamida bir-ikki soat ajrating.
  • Davolash odatda bir necha oy davom etadi; dozani va muddatni shifokor belgilaydi.
  • Tahlilsiz uzoq temir ichmang, tabletkalarni bolalardan uzoqda saqlang, erkaklarda va menopauzadan keyin tanqislik sababini tekshiring.

Eslatma. Maqola ma’lumot uchun yozilgan va shifokor maslahatining o’rnini bosmaydi. Biologik faol qo’shimchalar dori vositasi emas. Homilador yoki emizikli bo’lsangiz, surunkali kasallik yoki doimiy dori ichayotgan bo’lsangiz, qo’shimcha boshlashdan oldin shifokor bilan maslahatlashing.

Manbalar

  1. WHO — Anaemia fact sheet
  2. WHO guideline on use of ferritin concentrations to assess iron status in individuals and populations, 2020
  3. NIH ODS — Iron Fact Sheet for Health Professionals
  4. NHS — Iron deficiency anaemia
  5. Snook J va boshq. British Society of Gastroenterology guidelines for the management of iron deficiency anaemia in adults. Gut, 2021
  6. Stoffel NU va boshq. Iron absorption from oral iron supplements given on consecutive versus alternate days and as single morning doses versus twice-daily split dosing in iron-depleted women. Lancet Haematol, 2017
  7. Li N va boshq. The Efficacy and Safety of Vitamin C for Iron Supplementation in Adult Patients With Iron Deficiency Anemia. JAMA Netw Open, 2020
  8. Hurrell RF, Reddy M, Cook JD. Inhibition of non-haem iron absorption in man by polyphenolic-containing beverages. Br J Nutr, 1999
  9. Vaucher P va boshq. Effect of iron supplementation on fatigue in nonanemic menstruating women with low ferritin. CMAJ, 2012
  10. Global Nutrition Report — Uzbekistan country nutrition profile

Boshqa maqolalar

Hammasi

Ko'p sotilganlar